Ferrytyna, żelazo i włosy

Ferrytyna to białko magazynujące żelazo w organizmie i najlepszy pojedynczy wskaźnik jego zapasów. W kontekście włosów wymienia się ją często, ponieważ nasilone wypadanie włosów u kobiet w okresie rozrodczym nierzadko zbiega się z niskimi zapasami żelaza – i to nawet wtedy, gdy morfologia, łącznie z hemoglobiną, jest całkowicie prawidłowa.

Czym jest ferrytyna i dlaczego się ją bada

Żelazo nie porusza się w organizmie swobodnie. Wiąże się z białkami, a ferrytyna jest tym, które magazynuje je w wątrobie, śledzionie, szpiku kostnym i innych tkankach. Gdy organizm zużywa więcej żelaza, niż przyjmuje, najpierw opróżniają się te rezerwy, a dopiero później spadają hemoglobina i erytrocyty.

Dlatego wynik może wyglądać tak: hemoglobina prawidłowa, erytrocyty prawidłowe, a ferrytyna niska. Ten stan nazywa się syderopenią bez niedokrwistości, czyli niedoborem żelaza w zapasach. Klasyczna morfologia go nie wykrywa. Wykrywa go tylko pomiar ferrytyny, zwykle wraz z żelazem w surowicy, TIBC i wysyceniem transferyny.

Wartości referencyjne i «prawidłowy wynik»

Dolna granica zakresu referencyjnego ferrytyny w laboratoriach wynosi najczęściej około 10–15 ng/ml dla kobiet. Tę granicę ustalono tak, by wykluczyć niedokrwistość, a nie po to, by opisać optymalny stan włosów czy energii. Dlatego zdarza się, że wynik jest formalnie «w zakresie referencyjnym», a pacjentka nadal czuje się zmęczona.

W literaturze dermatologicznej od dawna dyskutuje się, jaka wartość ferrytyny jest istotna dla włosów. Proponowane granice różnią się między badaniami i nie istnieje jeden, powszechnie przyjęty próg. Część badań znajduje związek między niską ferrytyną a rozlanym wypadaniem włosów u kobiet, inne prace tego związku nie potwierdzają. Wniosek stąd jest ostrożny: niska ferrytyna to wynik wart rozważenia, ale nie jest automatycznie wyjaśnieniem każdego wypadania włosów.

Jak żelazo wpływa na mieszek włosowy

Mieszek włosowy należy do najbardziej aktywnych metabolicznie tkanek w organizmie. Komórki macierzy mieszka dzielą się wyjątkowo szybko – szybciej niż większość komórek w ciele. Taki podział wymaga stałego zaopatrzenia w tlen i energię, a żelazo jest składnikiem hemoglobiny przenoszącej tlen oraz wielu enzymów uczestniczących w syntezie DNA.

Gdy zapasy żelaza spadają, organizm ustala priorytety. Włosy nie są tkanką życiowo ważną, więc zasoby kieruje się tam, gdzie są potrzebne bardziej. Praktyczną konsekwencją jest to, że większa liczba mieszków przedwcześnie wchodzi w telogen, czyli fazę spoczynku cyklu. Kilka miesięcy później widać to jako nasilone wypadanie – mechanizm opisywany jako łysienie telogenowe, omówiony szerzej w tekście o wypadaniu włosów.

Opóźnienie efektu

Przesunięcie w czasie jest powodem wielu nieporozumień. Wydarzenie, które wyczerpało zapasy żelaza – poród, obfite miesiączki przez kilka miesięcy, restrykcyjna dieta, operacja – zachodzi dwa do trzech miesięcy przed tym, jak wypadanie stanie się widoczne. Dlatego przyczyny szuka się często w tym, co dzieje się teraz, a nie w tym, co działo się na wiosnę.

Kto jest w grupie podwyższonego ryzyka niskiej ferrytyny

• Kobiety z obfitym lub przedłużającym się krwawieniem miesięcznym
• Kobiety w ciąży i po porodzie – zapotrzebowanie na żelazo jest znacznie większe
• Osoby na diecie wegetariańskiej i wegańskiej, ponieważ żelazo niehemowe ze źródeł roślinnych wchłania się słabiej
• Osoby z celiakiią, chorobami zapalnymi jelit lub po operacjach bariatrycznych
• Osoby długotrwale stosujące diety restrykcyjne
• Sportowcy wytrzymałościowi, ze względu na większe straty i podwyższone zapotrzebowanie

Ferrytyna nie zawsze jest wiarygodna

Warto znać też drugą stronę. Ferrytyna jest tak zwanym białkiem ostrej fazy – rośnie w obecności stanu zapalnego, infekcji i w niektórych chorobach przewlekłych. Oznacza to, że u osoby z aktywnym procesem zapalnym ferrytyna może wyglądać prawidłowo lub nawet być podwyższona, choć zapasy żelaza są w rzeczywistości niskie. Dlatego wyniku nigdy nie interpretuje się w oderwaniu, lecz razem z CRP, morfologią i całym obrazem klinicznym. Interpretacja należy do lekarza.

Żelazo w diecie

Żelazo z żywności występuje w dwóch postaciach. Żelazo hemowe z mięsa, wątroby i ryb wchłania się znacznie lepiej. Żelazo niehemowe z roślin strączkowych, ciemnych warzyw liściastych, nasion i pełnoziarnistych zbóż wchłania się słabiej, ale wchłanianie poprawia się, gdy w tym samym posiłku znajdzie się witamina C – na przykład soczewica z papryką lub cytryną.

Odwrotnie działają kawa, herbata czarna i zielona oraz preparaty wapnia przyjmowane do posiłku. Ich jednoczesne spożycie zmniejsza przyswajalność żelaza z pożywienia.

O suplementacji

Preparatów żelaza nie przyjmuje się «na wszelki wypadek». Nadmiar żelaza w organizmie nie jest obojętny, a przy niektórych stanach dziedzicznych, jak hemochromatoza, jest wyraźnie szkodliwy. Decyzję o suplementacji, doborze preparatu i czasie przyjmowania podejmuje lekarz na podstawie wyników. To samo dotyczy badań kontrolnych, którymi śledzi się odpowiedź.

Gdzie w tym pielęgnacja włosów

To ważne rozróżnienie. Jeśli włosy są w łysieniu telogenowym z powodu niskiej ferrytyny, rozwiązanie leży w wyrównaniu niedoboru – produkt kosmetyczny nie zastąpi żelaza. Pielęgnacja włosów i preparaty kosmetyczne, w tym serum i ampułki oraz formulacje peptydowe, działają na powierzchni skóry głowy i włosów; nie wpływają na zapasy żelaza w organizmie i nie zastępują postępowania medycznego.

Praktyczna kolejność jest więc prosta: najpierw ustala się, czy jest coś ogólnoustrojowego, co da się skorygować, a dopiero potem rozważa rutynę pielęgnacyjną.

W skrócie

• Ferrytyna pokazuje zapasy żelaza i może być niska nawet przy prawidłowej morfologii.
• Mieszek włosowy jest wymagający metabolicznie, więc na niedobór żelaza reaguje wcześniej niż większość tkanek.
• Efekt widać z dwu- lub trzymiesięcznym opóźnieniem względem przyczyny.
• Ferrytyna rośnie w stanie zapalnym, więc wynik interpretuje się w kontekście, u lekarza.
• Suplementy żelaza przyjmuje się wyłącznie na podstawie wyników i zalecenia lekarza.
• Pielęgnacja kosmetyczna nie zastępuje wyrównania niedoboru.

Tekst ma charakter informacyjny i nie stanowi porady lekarskiej, diagnozy ani zalecenia terapeutycznego. W sprawie interpretacji wyników i ewentualnego leczenia zwróć się do lekarza.

Powiązane: Peptydy na włosy z GHK-Cu – zestaw PP405